28η Οκτωβρίου

Μια σταγόνα ιστορίας

Κάθε εθνική επέτειος και το ίδιο τροπάρι. Σημαίες, στεφάνια, παρελάσεις, δάκρυα, μεγάλα λόγια για την ομοψυχία του λαού και την Ελλάδα που αντιστέκεται περήφανα εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Δεν είναι οι σημαίες. Δεν είναι τα «χρόνια πολλά». Δεν είναι οι παρελάσεις και οι πανηγυρικοί λόγοι. Είναι κάτι πολύ βαθύτερο. Και πολύ πιο σκοτεινό. Η Ιστορία που κάποιοι θέλουν να ξεχάσουμε

Είναι η Ιστορία που δεν κατάφεραν να θάψουν. Η Ιστορία που ενοχλεί, γιατί δεν χωράει στα σχολικά στερεότυπα, στις εθνικές κορώνες και στις βολικές αφηγήσεις της εξουσίας.

Στην Κατοχή δεν στάθηκαν όλοι στην ίδια πλευρά.

Υπήρχαν εκείνοι που πήραν το όπλο και πολέμησαν τον κατακτητή. Που ανέβηκαν στα βουνά, οργανώθηκαν στις γειτονιές, πείνασαν, βασανίστηκαν, εκτελέστηκαν. Που πλήρωσαν την αντίστασή τους με τη ζωή τους.

Υπήρχαν κι εκείνοι που κρύφτηκαν πίσω από την ουδετερότητά τους. Που κοίταξαν την πάρτη τους, προστάτευσαν τα συμφέροντά τους και περίμεναν να περάσει η μπόρα. Οι «Κυρ-Παντελήδες» που δεν ήθελαν να μπλέξουν, αρκεί να μη διακινδυνεύσουν τίποτα από όσα είχαν.

Και υπήρχαν κι εκείνοι που πέρασαν στην απέναντι όχθη. Οι μαυραγορίτες που πλούτισαν πάνω στην πείνα. Οι καταδότες που υπέδειξαν ανθρώπους στους εκτελεστές τους. Οι συνεργάτες των κατακτητών. Εκείνοι που φόρεσαν την κουκούλα και έγιναν το μακρύ χέρι της τρομοκρατίας.

Δεν ήταν όλοι ίδιοι. Δεν είχαν όλοι την ίδια ευθύνη. Και δεν γίνεται να τους στριμώχνουμε όλους κάτω από την ίδια σημαία για να ξεμπερδεύουμε με την Ιστορία.

Κι εδώ αρχίζει το πραγματικά ενοχλητικό ερώτημα.

Γιατί γιορτάζουμε την 28η Οκτωβρίου, αλλά δεν τιμούμε με την ίδια βαρύτητα τη 12η Οκτωβρίου;

Η 28η Οκτωβρίου 1940 συμβολίζει το «Όχι» και την έναρξη του πολέμου για την Ελλάδα. Η 12η Οκτωβρίου 1944 είναι η ημέρα που απελευθερώθηκε η Αθήνα από τη γερμανική κατοχή.

Και οι δύο ημερομηνίες έχουν ιστορική σημασία. Δεν συμβολίζουν, όμως, το ίδιο πράγμα.

Η μία μας θυμίζει την άρνηση υποταγής. Η άλλη μάς φέρνει μπροστά στο ερώτημα ποιοι αντιστάθηκαν, ποιοι απελευθέρωσαν την Αθήνα και τι ακολούθησε μετά την αποχώρηση των κατακτητών.

Γιατί, λοιπόν, η Απελευθέρωση δεν κατέχει τη θέση που της αναλογεί στη δημόσια ιστορική μνήμη;

Γιατί η Απελευθέρωση δεν ήταν απλώς η αποχώρηση του γερμανικού στρατού. Ήταν και η κορύφωση ενός τεράστιου αγώνα, στον οποίο πρωταγωνίστησαν η Αντίσταση, το ΕΑΜ, ο ΕΛΑΣ και χιλιάδες άνθρωποι που δεν περίμεναν παθητικά να αλλάξει η σημαία στην Ακρόπολη.

Γιατί η μνήμη της Αντίστασης φέρνει στην επιφάνεια μια άβολη αλήθεια: η Ελλάδα δεν αντιστάθηκε ως ένα ενιαίο σώμα. Κάποιοι πολέμησαν τον φασισμό. Κάποιοι συνεργάστηκαν μαζί του. Και κάποιοι άλλοι επέλεξαν να μείνουν στο περιθώριο.

Και γιατί, όταν μιλάμε για την Απελευθέρωση, δεν μπορούμε να σταματήσουμε στις φωτογραφίες με τις σημαίες. Πρέπει να μιλήσουμε και για όσα ακολούθησαν: για τον Δεκέμβρη του 1944, τον Εμφύλιο που ακολούθησε, τις διώξεις και τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκε το μεταπολεμικό πολιτικό και κοινωνικό τοπίο.

Η Κατοχή τελείωσε. Οι λογαριασμοί, όχι.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν όλοι οι συνεργάτες των κατακτητών παρέμειναν ισχυροί ούτε αν κάθε μεταπολεμικός θεσμός στελεχώθηκε από ανθρώπους του δωσιλογισμού. Η Ιστορία είναι πιο σύνθετη από τα συνθήματα.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι άλλο:

Ποιοι λογοδότησαν πραγματικά; Ποιοι τιμωρήθηκαν; Ποιοι διατήρησαν την οικονομική και πολιτική τους ισχύ; Και πόσο βαθιά έγινε η εκκαθάριση των μηχανισμών που είχαν συνεργαστεί με τον κατακτητή;

Αυτά δεν είναι λεπτομέρειες για ιστορικούς και αρχειονόμους. Είναι ερωτήματα δημοκρατίας και δικαιοσύνης.

Γιατί όταν η συνεργασία με τον κατακτητή δεν αντιμετωπίζεται με συνέπεια, όταν οι ευθύνες συγκαλύπτονται ή οι τιμωρίες εφαρμόζονται επιλεκτικά, η Ιστορία δεν κλείνει. Παραμένει μια ανοιχτή πληγή.

Και όταν η δημόσια μνήμη εξαντλείται σε σημαίες και παρελάσεις, χωρίς να μιλά για την Αντίσταση, τον δωσιλογισμό και τις μεταπολεμικές εκκαθαρίσεις λογαριασμών, τότε κάτι ουσιαστικό λείπει από την ιστορική μας αυτογνωσία.

Δεν κληρονομείται η ενοχή. Κληρονομούνται, όμως, οι περιουσίες, τα προνόμια, οι θεσμοί και οι σιωπές. Και αυτά δικαιούμαστε να τα ερευνούμε.

Η λήθη δεν είναι αθωότητα.

Δεν ζητάμε να κληρονομούν τα παιδιά τις ενοχές των γονιών τους. Δεν ζητάμε να χωρίσουμε τους σημερινούς Έλληνες σε στρατόπεδα με βάση το επώνυμό τους.

Ζητάμε κάτι πολύ απλούστερο και πολύ πιο απαιτητικό: να μη βαφτίζεται η συνεργασία πατριωτισμός, η κερδοσκοπία επιχειρηματικότητα και η σιωπή εθνική ομοψυχία.

Να τιμάμε τους ανθρώπους που αντιστάθηκαν χωρίς αστερίσκους. Να μιλάμε για εκείνους που συνεργάστηκαν χωρίς υπεκφυγές. Να εξετάζουμε ποιοι λογοδότησαν και ποιοι όχι, χωρίς να φοβόμαστε τις απαντήσεις.

Γιατί η Ιστορία δεν είναι ιδιοκτησία κανενός κόμματος, καμιάς κυβέρνησης και καμιάς κοινωνικής τάξης.

Και η 28η Οκτωβρίου δεν χρειάζεται να μικρύνει για να μεγαλώσει η 12η Οκτωβρίου. Χρειάζεται να τις καταλάβουμε και τις δύο, με όσα φωτίζουν και με όσα μας υποχρεώνουν να αναρωτηθούμε.

Οι σημαίες δεν αρκούν. Οι παρελάσεις δεν αρκούν. Τα «χρόνια πολλά» δεν αρκούν.

Χρειάζεται μνήμη. Χρειάζεται δικαιοσύνη. Χρειάζεται η δύναμη να κοιτάξουμε κατάματα και τις πιο σκοτεινές σελίδες της Ιστορίας μας.

Γιατί η λήθη δεν είναι συμφιλίωση. Και η σιωπή δεν είναι αθωότητα.

Είναι ο τρόπος με τον οποίο το παρελθόν συνεχίζει να κυβερνά το παρόν.

ΥΓ

Η ιστορική αμνησία δεν είναι ατύχημα. Δεν είναι κενό, ούτε αμέλεια, ούτε «λάθος» στα σχολικά βιβλία. Είναι μέθοδος. Είναι στρατηγική. Είναι το πιο ύπουλο όπλο της εξουσίας: δεν σε χτυπάει κατά μέτωπο, σε αδειάζει. Σου κλέβει το παρελθόν για να σου ακρωτηριάσει το μέλλον.

Κάθε φορά που μια επέτειος μετατρέπεται σε κούφια παρέλαση, κάθε φορά που η Ιστορία 'ράβεται στα μέτρα' της εκάστοτε κυβέρνησης, συντελείται έγκληση. Όχι κατά των νεκρών - οι νεκροί δεν έχουν ανάγκη. Κατά των ζωντανών. Γιατί ένας λαός χωρίς μνήμη είναι ένας λαός χωρίς ταυτότητα, χωρίς όπλα, χωρίς άμυνες.

Τι σβήνουν και γιατί

• Σβήνουν την ταξική διάσταση: Γιατί η γνώση του ποιος πλήρωσε με αίμα και ποιος κάρπωσε τα κέρδη είναι επικίνδυνες γνώσεις.

• Σβήνουν την Αντίσταση: Γιατί η μνήμη του αγώνα θυμίζει καθημερινά ότι η εξουσία δεν είναι αιώνια.

• Σβήνουν τους δωσίλογους και τους μαυραγορίτες: Γιατί πολύ απλά τα παιδιά και τα εγγόνια τους κάθονται σήμερα σε υπουργικά γραφεία και διευθυντικές καρέκλες.

• Σβήνουν το εργατικό κίνημα: Γιατί η συλλογική πάλη είναι το μοναδικό αντίδοτο στην ατομική παραίτηση.

• Σβήνουν τα εγκλήματα του καπιταλισμού και του ιμπεριαλισμού: Γιατί η οργή χωρίς μνήμη εξατμίζεται σε ένα εύκολο like και ένα παροδικό ξέσπασμα.

Το αποτέλεσμα

Δημιουργούν έναν λαό που ξέρει τα πάντα για το «ένδοξο παρελθόν» αλλά αγνοεί τις αιτίες του. Που θυμάται ημερομηνίες αλλά ξεχνά συμφέροντα. Που συγκινείται από σημαίες και σύμβολα, αλλά σέρνεται στις δομές της εκμετάλλευσης. Που γιορτάζει την ελευθερία, ενώ ζει στην πιο ωμή υποτέλεια.

Η σκόπιμη αμνησία είναι το καύσιμο της χειραγώγησης:

• Δεν μπορείς να εξεγερθείς ενάντια σε κάτι που δεν ξέρεις ότι υπάρχει.

• Δεν μπορείς να αμφισβητήσεις μια αφήγηση όταν αγνοείς ότι είναι κατασκευή.

• Δεν μπορείς να διεκδικήσεις το αύριο, όταν σου έχουν αλλοτριώσει το χθες.

Ιδιαίτερα για τους επίγονους...

...τους κουκουλοφόρους, τους μαυραγορίτες, τους ταγματασφαλίτες και τους κάθε λογής εγχώριους συνεργάτες των κατακτητών που σήμερα το παίζουν θεματοφύλακες της νομιμότητας: Η ιστορία δεν ξεχνά. Και δεν παραγράφεται.

Δεν αγωνίστηκαν όλοι οι Έλληνες ενάντια στη βαρβαρότητα. Όπως σε κάθε μεγάλη στιγμή, η πλειοψηφία κοιτούσε τη βολή της ή συνεργάστηκε. Εκείνοι με την αυξημένη ηθική και το αίσθημα χρέους βγήκαν στο βουνό και στους δρόμους· οι άλλοι, οι προσκυνητές και οι λιγούρηδες της εξουσίας, λυμαίνονταν τις νίκες των άλλων. Και σήμερα, αυτοί που έκαναν τον αγώνα είναι πεταμένοι έξω, ενώ τα  παπαγαλάκια της εκάστοτε εξουσίας αλωνίζουν σε κρατικές τηλεοράσεις, υπουργεία και βολικές θέσεις.

Η Ιστορία δεν είναι ακαδημαϊκή συζήτηση, είναι πολιτική πράξη..!

Η μνήμη είναι ταξική. Η λήθη είναι πολιτική επιλογή και παράδοση άνευ όρων.

Όποιος ελέγχει το παρελθόν, κρατάει το παρόν. Γι' αυτό η μάχη για την Ιστορία είναι η ίδια η μάχη για τη ζωή μας. Είναι η άρνηση να καταντήσουμε άμνημοι υπήκοοι σε μια χώρα που κάποτε γέννησε επαναστάσεις..!

Ξαναπάρτε την Ιστορία στα χέρια σας. Όλη την Ιστορία. Τη βρώμικη, την αντιφατική, την άβολη, την ωμή. Γιατί μόνο όποιος ξέρει από πού έρχεται, μπορεί να τσακίσει αυτούς που του λένε πού να πάει.

Το «ΟΧΙ» δεν ήταν μια μουσειακή επέτειος. Είναι η διαρκής, αδιαπραγμάτευτη άρνηση υποταγής στους ισχυρούς: είτε λέγονται ιμπεριαλιστές και ΝΑΤΟ, είτε ντόπια ολιγαρχία και πολιτικάντηδες της λιτότητας, του ρατσισμού και της φασιστικής βαρβαρότητας.

Η λήθη δεν είναι ειρήνη. Είναι συνενοχή..!