Σταματήστε για λίγο σε αυτή τη φράση. Αφήστε τη να σας χτυπήσει κατάματα..! Γιατί δεν είναι ένα ακόμη φοιτητικό σύνθημα. Είναι κατηγορητήριο. Είναι η κραυγή μιας γενιάς που της ζητάμε να μορφωθεί, να δημιουργήσει, να καινοτομήσει, να κρατήσει όρθια τη χώρα, ενώ την ίδια στιγμή δυσκολεύεται να εξασφαλίσει ένα κρεβάτι για να κοιμηθεί και ένα πιάτο φαγητό για να συνεχίσει.
Το εκρηκτικό δίλημμα που καίει τη νέα γενιά
Έξω από τη Βουλή, ένα γιγαντοπανό έλεγε όσα συχνά αποφεύγουμε να κοιτάξουμε κατάματα.
Να σπουδάσουμε ή να επιβιώσουμε;
Όταν πέρασα το βράδυ από το Σύνταγμα, οι σκηνές που είχαν στηθεί μπροστά στο Κοινοβούλιο οριοθετούσαν έναν διαφορετικό πολιτικό και κοινωνικό χάρτη. Ένα τοπίο που δεν χρειαζόταν επεξηγήσεις. Οι σκηνές, το πανό, ο δημόσιος χώρος που μετατράπηκε σε χώρο διεκδίκησης συνέθεταν μια εικόνα σχεδόν εικαστική.
Σαν ένας σύγχρονος πίνακας του Καντίνσκι, το Circles in a Circle: σχήματα που συνυπάρχουν, τέμνονται και συγκρούονται, αναζητώντας μια ισορροπία που μοιάζει να χάνεται.
Μόνο που εδώ δεν επρόκειτο για αφηρημένη τέχνη. Ήταν η ίδια η πραγματικότητα. Και όσα δεν έλεγε το πανό, τα φώναζαν οι σκηνές στο Σύνταγμα.
Το σύνθημα που δεν είναι σύνθημα - είναι απόγνωση
Να σπουδάσουμε ή να επιβιώσουμε;
Δεν είναι ρητορικό ερώτημα. Δεν είναι προβοκάτσια. Δεν είναι η υπερβολή κάποιων «αντισυστημικών».
Είναι το αμείλικτο δίλημμα που καλούνται να αντιμετωπίσουν χιλιάδες νέοι άνθρωποι σε αυτή τη χώρα. Μια καθημερινή εξίσωση με ενοίκια, λογαριασμούς, μετακινήσεις, σίτιση και ατελείωτες ώρες μελέτης. Μια εξίσωση που, για πολλούς, δεν βγαίνει.
Οι Φοιτητικοί Σύλλογοι της Αθήνας έφεραν στο προσκήνιο μια πραγματικότητα που η πολιτεία δεν δικαιούται να αγνοεί: για ένα μεγάλο μέρος της φοιτητικής κοινότητας, το πανεπιστήμιο δεν είναι μόνο τόπος γνώσης και προσωπικής εξέλιξης. Είναι ένας καθημερινός αγώνας για να μπορέσεις να παραμείνεις εκεί.
Και όταν η αγωνία για την επιβίωση καταλαμβάνει τον χώρο που θα έπρεπε να ανήκει στη γνώση, τότε δεν δοκιμάζεται μόνο ο φοιτητής. Δοκιμάζεται η ίδια η κοινωνική αποστολή της εκπαίδευσης.
Η ακρίβεια δεν χτυπά μόνο το σούπερ μάρκετ. Χτυπά την ίδια τη γνώση.
Το ενοίκιο έχει μετατραπεί σε δυσβάσταχτο εμπόδιο. Ένα αξιοπρεπές δωμάτιο, σε απόσταση που να επιτρέπει την παρακολούθηση των μαθημάτων χωρίς εξαντλητικές μετακινήσεις, μπορεί να απορροφήσει ένα τεράστιο μέρος του οικογενειακού εισοδήματος.
Το φοιτητικό στεγαστικό επίδομα συχνά δεν αρκεί για να καλύψει το πραγματικό κόστος. Οι διαθέσιμες εστίες δεν επαρκούν για τις ανάγκες. Και για πολλές οικογένειες, η επιτυχία ενός παιδιού στις πανελλαδικές εξετάσεις δεν σηματοδοτεί μόνο χαρά και υπερηφάνεια, αλλά και την αρχή μιας δύσκολης οικονομικής περιπέτειας.
Κι ύστερα έρχεται η καθημερινότητα.
Ο φοιτητής καλείται να διαβάσει, να παρακολουθήσει, να εργαστεί ενδεχομένως παράλληλα, να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις των σπουδών του και να σχεδιάσει το μέλλον του.
Με ποιο μυαλό, όταν σκέφτεται πώς θα πληρώσει το ενοίκιο;
Με ποια συγκέντρωση, όταν δεν γνωρίζει αν τα χρήματα θα φτάσουν μέχρι το τέλος του μήνα;
Με ποια ψυχική ηρεμία, όταν η αγωνία για τα στοιχειώδη γίνεται μόνιμος σύντροφος της φοιτητικής του ζωής;
Η φτώχεια δεν στερεί μόνο αγαθά. Στερεί χρόνο, συγκέντρωση, ευκαιρίες και, τελικά, δυνατότητες.
Και τότε η εκπαίδευση, που θα έπρεπε να λειτουργεί ως ο μεγάλος μηχανισμός κοινωνικής κινητικότητας, κινδυνεύει να αναπαράγει τις ανισότητες που υποτίθεται ότι καλείται να περιορίσει.
Γιατί δεν αρκεί να έχεις το δικαίωμα να σπουδάσεις. Πρέπει να έχεις και την πραγματική δυνατότητα να το κάνεις.
Από την Αθήνα στο Παρίσι, το ερώτημα παραμένει
Η στεγαστική κρίση, το αυξανόμενο κόστος ζωής και η επισφάλεια των νέων δεν σταματούν στα ελληνικά σύνορα. Αποτελούν ευρωπαϊκές προκλήσεις, με διαφορετικές εντάσεις και χαρακτηριστικά από χώρα σε χώρα.
Από την Αθήνα μέχρι το Παρίσι, από τις μεγάλες μητροπόλεις μέχρι τις μικρότερες πανεπιστημιουπόλεις, μια ολόκληρη γενιά αναζητά κάτι που θα έπρεπε να θεωρείται αυτονόητο: την ευκαιρία να χτίσει τη ζωή της χωρίς να εξαντλείται στην προσπάθεια να καλύψει τις στοιχειώδεις ανάγκες της.
Δεν είναι όλοι οι νέοι στην ίδια θέση. Δεν βιώνουν όλοι τις ίδιες δυσκολίες. Όμως το κοινό νήμα είναι ανησυχητικό: η απόσταση ανάμεσα στις προσδοκίες που καλλιεργεί η κοινωνία και στις πραγματικές δυνατότητες που προσφέρει στους νέους μεγαλώνει.
Τους ζητάμε να μορφωθούν, να αποκτήσουν προσόντα, να καινοτομήσουν, να γίνουν ανταγωνιστικοί, να παραμείνουν στη χώρα και να συμβάλουν στην ανάπτυξή της.
Και ταυτόχρονα, συχνά τους αφήνουμε να αναρωτιούνται αν μπορούν να αντέξουν οικονομικά ακόμη και τις ίδιες τους τις σπουδές.
Ζητάμε από τους νέους να επενδύσουν στο μέλλον τους, χωρίς να διασφαλίζουμε ότι μπορούν να αντέξουν το παρόν τους.
Κι αυτό δεν είναι απλώς κοινωνική αντίφαση. Είναι μια κοντόφθαλμη επιλογή με συνέπειες για το μέλλον ολόκληρης της Ευρώπης.
Γιατί όταν οι νέοι χάνουν την εμπιστοσύνη τους στη δυνατότητα να δημιουργήσουν μια αξιοπρεπή ζωή, δεν απειλείται μόνο η προσωπική τους προοπτική. Απειλείται η συνοχή της κοινωνίας.
Και όταν μια γενιά δεν μπορεί να φανταστεί το μέλλον της, το μέλλον όλων μας γίνεται φτωχότερο.
Οι σκηνές στο Σύνταγμα δεν είναι απλώς μια διαμαρτυρία. Είναι προειδοποίηση.
Από το απόγευμα της Τρίτης, οι φοιτητές έστησαν σκηνές στο Σύνταγμα, μεταφέροντας την αγωνία τους στην καρδιά της πολιτικής εξουσίας.
Δεν ζητούν προνόμια. Δεν ζητούν να τους χαριστεί η προσπάθεια. Διεκδικούν τις προϋποθέσεις για να μπορέσουν να την καταβάλουν.
Στέγη που να μπορούν να πληρώσουν.
Σίτιση που να μην εξαρτάται από την οικονομική αντοχή της οικογένειάς τους.
Μετακίνηση που να μην αποτελεί πρόσθετο βάρος για τον οικογενειακό προϋπολογισμό.
Σπουδές που να μην απαιτούν την επιλογή ανάμεσα στο πτυχίο και στο φαγητό.
Αξιοπρέπεια που να μην αποτελεί προνόμιο όσων έχουν την οικονομική δυνατότητα να την εξασφαλίσουν.
Κι όμως, σε μια κοινωνία που διακηρύσσει ότι επενδύει στη γνώση και στην καινοτομία, αυτά τα αιτήματα εξακολουθούν να μοιάζουν με δύσκολες πολιτικές διεκδικήσεις.
Εδώ βρίσκεται και η ουσία του προβλήματος.
Δεν μπορείς να μιλάς για ισότητα ευκαιριών, όταν η οικονομική κατάσταση της οικογένειας καθορίζει σε τόσο μεγάλο βαθμό το αν ένας νέος θα μπορέσει να σπουδάσει μακριά από το σπίτι του.
Δεν μπορείς να μιλάς για αξιοκρατία, όταν οι δυνατότητες ανάπτυξης των ικανοτήτων ενός ανθρώπου εξαρτώνται από το πορτοφόλι του.
Και δεν μπορείς να μιλάς για το δημογραφικό, τη φυγή των νέων στο εξωτερικό και την ανάγκη παραγωγικής ανασυγκρότησης, όταν δεν δημιουργείς τις συνθήκες για να μπορούν να ζήσουν, να εργαστούν και να δημιουργήσουν εδώ.
Η κοινωνική πολιτική για τους φοιτητές δεν είναι έξοδο που πρέπει να περιοριστεί. Είναι επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο μιας χώρας.
Το μέλλον μιας χώρας γράφτηκε χθες. Και δεν ήταν με μελάνι. Ήταν με ένα πανό.
Πιστεύω πως το μέλλον μιας χώρας περιγράφηκε εκείνο το βράδυ στο Σύνταγμα.
Δεν το περιέγραψαν πολιτικοί σε ένα βήμα. Δεν το ανέλυσαν οικονομολόγοι σε ένα συνέδριο. Δεν το αποτύπωσαν οι αριθμοί μιας έκθεσης.
Το περιέγραψαν νέοι άνθρωποι με ένα πανό και μερικές σκηνές, έξω από το Κοινοβούλιο που υποτίθεται ότι εκπροσωπεί και τις δικές τους ανάγκες, τις δικές τους αγωνίες, τα δικά τους όνειρα.
Η εικόνα αυτή με προβλημάτισε βαθιά, γιατί συμπύκνωνε μια αντίφαση που δεν μπορούμε να προσπεράσουμε: από τη μία, μια κοινωνία που ζητά από τη νέα γενιά να γίνει το μέλλον της· από την άλλη, μια πραγματικότητα που αναγκάζει τη νέα γενιά να αγωνίζεται για να εξασφαλίσει το παρόν της.
Το ερώτημα δεν είναι αν οι φοιτητές θα ακουστούν.
Το ερώτημα είναι αν θα τους ακούσουμε πραγματικά. Αν θα αντιμετωπίσουμε τα αιτήματά τους ως πολιτική ευθύνη και όχι ως μια ακόμη εικόνα διαμαρτυρίας που θα ξεχαστεί μόλις αδειάσει η πλατεία.
Αν θα περάσουμε από τις διαπιστώσεις σε συγκεκριμένες λύσεις: περισσότερες και αξιοπρεπείς φοιτητικές εστίες, ουσιαστική στεγαστική στήριξη, επαρκή φοιτητική μέριμνα και πολιτικές που θα κάνουν την πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση πραγματικά ισότιμη.
Όχι άλλη μία επιτροπή χωρίς αντίκρισμα. Όχι ένα ακόμη επίδομα που εξαντλείται πριν καλύψει τις ανάγκες. Όχι άλλες υποσχέσεις που χάνονται στον επόμενο εκλογικό κύκλο.
Χρειάζεται πολιτική βούληση, συγκεκριμένο σχέδιο, επαρκής χρηματοδότηση και λογοδοσία για το αποτέλεσμα.
Γιατί όταν ένας νέος άνθρωπος αναγκάζεται να επιλέξει ανάμεσα στη μόρφωση και στην επιβίωση, δεν αποτυγχάνει ο νέος. Αποτυγχάνει η κοινωνία που του θέτει αυτό το δίλημμα.
Και ίσως, τελικά, αυτό είναι το πιο σκληρό μήνυμα εκείνης της νύχτας στο Σύνταγμα.
Οι σκηνές δεν στήθηκαν μόνο για να διεκδικήσουν ένα καλύτερο σήμερα. Στήθηκαν για να υπενθυμίσουν ότι το αύριο δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στην εξάντληση, την ανασφάλεια και την παραίτηση των νέων ανθρώπων.
Μια χώρα δεν κρίνεται μόνο από το ύψος των οικονομικών της δεικτών, τις επενδύσεις που προσελκύει ή τις υποδομές που κατασκευάζει.
Κρίνεται και από το αν ένα παιδί μπορεί να σπουδάσει μακριά από το σπίτι του χωρίς να χρειάζεται να απολογείται επειδή δεν έχει χρήματα.
Κρίνεται από το αν η γνώση παραμένει δικαίωμα ή μετατρέπεται σταδιακά σε προνόμιο.
Κρίνεται από το αν δίνει στους νέους της λόγους να ελπίζουν ή τους αναγκάζει να διεκδικούν τα αυτονόητα στήνοντας σκηνές έξω από τη Βουλή.
Το πανό έθεσε το ερώτημα.
Η πολιτεία οφείλει να δώσει την απάντηση.
Γιατί η μόρφωση δεν μπορεί να είναι πολυτέλεια. Και η επιβίωση δεν μπορεί να είναι το τίμημα της γνώσης.
Η απάντηση πρέπει να είναι πολιτική βούληση.
Τώρα.